Τελειώνοντας την Οδύσσεια

Άρνολντ Μπέκλιν "Οδυσσέας και Καλυψώ"

Εσπευσμένα τελειώνουμε την Οδύσσεια, ανεπαρκέστατος ήταν ο χρόνος που είχαμε στη διάθεσή μας. Τελειώνοντας ας κάνουμε κάποιες επισημάνσεις.

Από την πρώτη κιόλας ραψωδία του έπους μάθαμε ότι η ηθική αρχή που διέπει τη δράση των ηρώων της Οδύσσειας είναι ότι οι άνθρωποι είναι υπεύθυνοι για τις πράξεις τους στο βαθμό που είναι ελεύθεροι να κάνουν αυτό που θέλουν.

Κι όμως δεν μπόρεσε, που τόσο επιθυμούσε,
να σώσει τους συντρόφους.
Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ` τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα,
νήπιοι και μωροί, που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια
του υπέρλαμπρου Ήλιου, κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα.

Οι σύντροφοι του Οδυσσέα χαρακτηρίζονται "νήπιοι και μωροί" γιατί έφαγαν τα βόδια του Ήλιου, παρά τις προειδοποιήσεις του Οδυσσέα. Εξαιτίας αυτής της πράξης, τους αφαιρέθηκε τελεσίδικα ο νόστος. Αντίθετα, ο Οδυσσέας από το προοίμιο κιόλας προβάλλεται ως κατεξοχήν φιλέταιρος (σημαίνει αυτός που αγαπάει, νοιάζεται και υπερασπίζεται τους συντρόφους του) και είναι εντελώς αθώος για τον αφανισμό τους (ραψ. α 9-11).

"Φίλοι, υπάρχει ακόμη στο γοργό καράβι φαγητό, πιοτό
μακριά λοιπόν τα χέρια από τα βόδια,
να μη μας βρει κι άλλο κακό μεγάλο, γιατί τα βόδια αυτά
και τα θρεμμένα πρόβατα ανήκουν στον αμείλικτο θεό, τον Ήλιο,
που βλέπει από ψηλά τα πάντα και τα πάντα ακούει".
ραψ. μ 363-367

Όταν κάποιος συμπεριφέρεται με προσβλητικό τρόπο που υπερβαίνει τη φύση του και τα επιτρεπτά όρια δράσης του, λέμε ότι διαπράττει "ύβριν". Η συμπεριφορά αυτή οφείλεται σε υπερεκτίμηση των δυνάμεών του ή σε υπερβολικό πάθος και εκδηλώνεται με προσβλητικές ή βίαιες πράξεις και αλαζονικά λόγια. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι η "ύβρις" προκαλεί την "νέμεσιν", την οργή των θεών και επιφέρει την "τίσιν", δηλαδή την τιμωρία.

Ἔστι γὰρ ὕβρις τὸ πράττειν καὶ λέγειν ἐφ᾿ οἷς αἰσχύνη ἐστὶν τῷ πάσχοντι, μὴ ἵνα τι γίγνεται αὐτῷ ἄλλο ἢ ὅτι ἐγένετο, ἀλλ᾿ ὅπως ἡσθῇ· οἱ γὰρ ἀντιποιοῦντες οὐχ ὑβρίζουσιν ἀλλὰ τιμωροῦνται. Aἴτιον δὲ τῆς ἡδονῆς τοῖς ὑβρίζουσιν, ὅτι οἴονται κακῶς δρῶντες αὐτοὺς ὑπερέχειν μᾶλλον. Διὸ οἱ νέοι καὶ οἱ πλούσιοι ὑβρισταί· ὑπερέχειν γὰρ οἴονται ὑβρίζοντες. Ὕβρεως δὲ ἀτιμία, ὁ δ᾿ ἀτιμάζων ὀλιγωρεῖ· τὸ γὰρ μηδενὸς ἄξιον οὐδεμίαν ἔχει τιμήν, οὔτε ἀγαθοῦ οὔτε κακοῦ.
(Aριστοτέλης, Pητορική, 1378b, 4-30)

Kαι σε μετάφραση (από το Iγνατιάδης κ.ά. , σσ. 45-6, Δ΄)
"Ύβρις είναι το να κάνει κανείς και να λέει τέτοια πράγματα τα οποία ντροπιάζουν τον υβριζόμενο, όχι για να κερδίσει κάτι ή γιατί συνέβη κάτι προηγουμένως, αλλά μόνον για να ευχαριστηθεί [ο υβριστής]. Γιατί αυτοί που ανταποδίδουν μια πράξη δεν γίνονται υβριστές, αλλά εκδικούνται. Kαι αιτία της ηδονής που αισθάνονται οι υβριστές είναι ότι νομίζουν πως προσβάλλοντας τους άλλους γίνονται ανώτεροι απ’ αυτούς. Γι’ αυτόν τον λόγο οι νέοι και οι πλούσιοι γίνονται υβριστές· γιατί νομίζουν ότι η υβριστική τους συμπεριφορά τούς δίνει μια υπεροχή. Xαρακτηριστικό γνώρισμα της ύβρεως είναι η προσβολή και αυτός που προσβάλλει κάποιον τον περιφρονεί. Γιατί αυτό που δεν έχει καμιά αξία δεν το εκτιμούν καθόλου οι άνθρωποι, ούτε ως καλό ούτε ως κακό".

Ο Οδυσσέας, όμως, πέφτει κι αυτός σε "ύβριν" στη ραψωδία ι. Παρά την αποτρεπτική συμβουλή των συντρόφων του, προκαλεί τον ηττημένο Κύκλωπα καυχώμενος για την επιτυχία του. Και δεν απευθύνεται μόνο εκδικητικά στον Kύκλωπα, αλλά προσβάλλει και τον μεγάλο θεό της θάλασσας περιφρονώντας τη δύναμή του. Ξεπέρασε έτσι τα ανθρώπινα όρια. O Ποσειδώνας υβρίστηκε, την τιμωρία όμως όρισε ο Δίας, ως ανώτερη αρχή που υπερασπίζεται το δίκαιο και τιμωρεί την ανθρώπινη αλαζονεία.

"...όμως δεν δέχτηκε ο θεός
την ιερή μου προσφορά, μόνον μουρμούριζε και συλλογιόταν πως
να χαθούν όλα τα καλοκούβερτα καράβια, να αφανιστούν
οι τιμημένοι σύντροφοί μου".
ραψ. ι 615-618

Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος, έχει γράψει τα "Μικρά Ομηρικά", κάπου δηλαδή εξήντα μικρής έκτασης αρχαιόθεμα ποιήματα, αφορμισμένα από την Ιλιάδα, την Οδύσσεια και τον Επικό Κύκλο.
Ένα από αυτά, επιγράφεται "Συγγνώμη" και περιέχεται στη συλλογή "Μαρτυρίες B'" (1964-1965), όπου φιλοξενούνται και άλλα οδυσσειακά ποιήματα.

Τι να σου κάνουν; - άνθρωποι ήταν. Μόλις σώθηκε, στου καραβιού τ' αμπάρι, το κρασί και τ' αλεύρι, υπομόνεψαν κάμποσο, / κάτι ψάρεψαν με τ' αγκίστρια - ψιλοπράματα - πού να χορτάσεις; Τέλος / βάλαν τις πλατυμέτωπες γελάδες του ήλιου στο μαχαίρι· κι ας βέλαζαν / σα βόδια αληθινά τα κρέατα στις σούβλες, κι ας περπάταγαν / τα γδαρμένα τομάρια· ο Ευρύλοχος και οι άλλοι το γλεντήσανε. / Ο πολυμήχανος γλυκοκοιμόταν στο γρασίδι. Δεν τους πρόλαβε. / Οι προειδοποιήσεις δεν χρησίμεψαν σε τίποτε. / Τα πάρα πέρα, τα μετά τη Θρινακία, τα ξέρουμε. Αλλωστε / κι αυτά και κείνα, ήταν της μοίρας - αναπόφευκτα, που λένε. / Πήγανε, μια φορά, χορτάτοι, - ποιος θα τους κατηγορήσει;

Στο ποίημα αυτό ο Ρίτσος, με περιπαικτική τόλμη, αποδραματοποιεί σε όλα τα σημεία της την ανίερη πράξη και τον όλεθρο των συντρόφων του Οδυσσέα, ενώ συγχρόνως τους απαλλάσσει από τη βαριά ενοχή που τους αποδίδει ο ποιητής, ενοχοποιώντας, εξίσου περιπαικτικά, την αναπόφευκτη αρχαία μοίρα.

Στους αντίποδες του Ρίτσου βρέθηκε πολύ νωρίτερα ο Γιώργος Σεφέρης, με το ποίημα "Οι σύντροφοι στον Αδη", από τη συλλογή "Στροφή", όπου οι εταίροι(σύντροφοι), [ομηρικοί και σύγχρονοι] αναγνωρίζουν στον Άδη την ασύγγνωστη (ασυγχώρητη) ελαφρομυαλιά τους.

Αφού μας μέναν παξιμάδια / τι κακοκεφαλιά / να φάμε στην ακρογιαλιά / του Ηλιου τ' αργά γελάδια που το καθένα κι ένα κάστρο / για να το πολεμάς / σαράντα χρόνους και να πας / να γίνεις ήρωας κι άστρο!

Πεινούσαμε στης γης την πλάτη, / σα φάγαμε καλά / πέσαμε εδώ στα χαμηλά / ανίδεοι και χορτάτοι.

Δ. Ν. Μαρωνίτης: Στον αστερισμό του Ρίτσου
Οι εικόνες