Τελειώνοντας την Οδύσσεια

Άρνολντ Μπέκλιν "Οδυσσέας και Καλυψώ"

Εσπευσμένα τελειώνουμε την Οδύσσεια, ανεπαρκέστατος ήταν ο χρόνος που είχαμε στη διάθεσή μας. Τελειώνοντας ας κάνουμε κάποιες επισημάνσεις.

Από την πρώτη κιόλας ραψωδία του έπους μάθαμε ότι η ηθική αρχή που διέπει τη δράση των ηρώων της Οδύσσειας είναι ότι οι άνθρωποι είναι υπεύθυνοι για τις πράξεις τους στο βαθμό που είναι ελεύθεροι να κάνουν αυτό που θέλουν.

Κι όμως δεν μπόρεσε, που τόσο επιθυμούσε,
να σώσει τους συντρόφους.
Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ` τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα,
νήπιοι και μωροί, που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια
του υπέρλαμπρου Ήλιου, κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα.

Οι σύντροφοι του Οδυσσέα χαρακτηρίζονται "νήπιοι και μωροί" γιατί έφαγαν τα βόδια του Ήλιου, παρά τις προειδοποιήσεις του Οδυσσέα. Εξαιτίας αυτής της πράξης, τους αφαιρέθηκε τελεσίδικα ο νόστος. Αντίθετα, ο Οδυσσέας από το προοίμιο κιόλας προβάλλεται ως κατεξοχήν φιλέταιρος (σημαίνει αυτός που αγαπάει, νοιάζεται και υπερασπίζεται τους συντρόφους του) και είναι εντελώς αθώος για τον αφανισμό τους (ραψ. α 9-11).

"Φίλοι, υπάρχει ακόμη στο γοργό καράβι φαγητό, πιοτό
μακριά λοιπόν τα χέρια από τα βόδια,
να μη μας βρει κι άλλο κακό μεγάλο, γιατί τα βόδια αυτά
και τα θρεμμένα πρόβατα ανήκουν στον αμείλικτο θεό, τον Ήλιο,
που βλέπει από ψηλά τα πάντα και τα πάντα ακούει".
ραψ. μ 363-367

Όταν κάποιος συμπεριφέρεται με προσβλητικό τρόπο που υπερβαίνει τη φύση του και τα επιτρεπτά όρια δράσης του, λέμε ότι διαπράττει "ύβριν". Η συμπεριφορά αυτή οφείλεται σε υπερεκτίμηση των δυνάμεών του ή σε υπερβολικό πάθος και εκδηλώνεται με προσβλητικές ή βίαιες πράξεις και αλαζονικά λόγια. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι η "ύβρις" προκαλεί την "νέμεσιν", την οργή των θεών και επιφέρει την "τίσιν", δηλαδή την τιμωρία.

Ἔστι γὰρ ὕβρις τὸ πράττειν καὶ λέγειν ἐφ᾿ οἷς αἰσχύνη ἐστὶν τῷ πάσχοντι, μὴ ἵνα τι γίγνεται αὐτῷ ἄλλο ἢ ὅτι ἐγένετο, ἀλλ᾿ ὅπως ἡσθῇ· οἱ γὰρ ἀντιποιοῦντες οὐχ ὑβρίζουσιν ἀλλὰ τιμωροῦνται. Aἴτιον δὲ τῆς ἡδονῆς τοῖς ὑβρίζουσιν, ὅτι οἴονται κακῶς δρῶντες αὐτοὺς ὑπερέχειν μᾶλλον. Διὸ οἱ νέοι καὶ οἱ πλούσιοι ὑβρισταί· ὑπερέχειν γὰρ οἴονται ὑβρίζοντες. Ὕβρεως δὲ ἀτιμία, ὁ δ᾿ ἀτιμάζων ὀλιγωρεῖ· τὸ γὰρ μηδενὸς ἄξιον οὐδεμίαν ἔχει τιμήν, οὔτε ἀγαθοῦ οὔτε κακοῦ.
(Aριστοτέλης, Pητορική, 1378b, 4-30)

Kαι σε μετάφραση (από το Iγνατιάδης κ.ά. , σσ. 45-6, Δ΄)
"Ύβρις είναι το να κάνει κανείς και να λέει τέτοια πράγματα τα οποία ντροπιάζουν τον υβριζόμενο, όχι για να κερδίσει κάτι ή γιατί συνέβη κάτι προηγουμένως, αλλά μόνον για να ευχαριστηθεί [ο υβριστής]. Γιατί αυτοί που ανταποδίδουν μια πράξη δεν γίνονται υβριστές, αλλά εκδικούνται. Kαι αιτία της ηδονής που αισθάνονται οι υβριστές είναι ότι νομίζουν πως προσβάλλοντας τους άλλους γίνονται ανώτεροι απ’ αυτούς. Γι’ αυτόν τον λόγο οι νέοι και οι πλούσιοι γίνονται υβριστές· γιατί νομίζουν ότι η υβριστική τους συμπεριφορά τούς δίνει μια υπεροχή. Xαρακτηριστικό γνώρισμα της ύβρεως είναι η προσβολή και αυτός που προσβάλλει κάποιον τον περιφρονεί. Γιατί αυτό που δεν έχει καμιά αξία δεν το εκτιμούν καθόλου οι άνθρωποι, ούτε ως καλό ούτε ως κακό".

Ο Οδυσσέας, όμως, πέφτει κι αυτός σε "ύβριν" στη ραψωδία ι. Παρά την αποτρεπτική συμβουλή των συντρόφων του, προκαλεί τον ηττημένο Κύκλωπα καυχώμενος για την επιτυχία του. Και δεν απευθύνεται μόνο εκδικητικά στον Kύκλωπα, αλλά προσβάλλει και τον μεγάλο θεό της θάλασσας περιφρονώντας τη δύναμή του. Ξεπέρασε έτσι τα ανθρώπινα όρια. O Ποσειδώνας υβρίστηκε, την τιμωρία όμως όρισε ο Δίας, ως ανώτερη αρχή που υπερασπίζεται το δίκαιο και τιμωρεί την ανθρώπινη αλαζονεία.

"...όμως δεν δέχτηκε ο θεός
την ιερή μου προσφορά, μόνον μουρμούριζε και συλλογιόταν πως
να χαθούν όλα τα καλοκούβερτα καράβια, να αφανιστούν
οι τιμημένοι σύντροφοί μου".
ραψ. ι 615-618

Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος, έχει γράψει τα "Μικρά Ομηρικά", κάπου δηλαδή εξήντα μικρής έκτασης αρχαιόθεμα ποιήματα, αφορμισμένα από την Ιλιάδα, την Οδύσσεια και τον Επικό Κύκλο.
Ένα από αυτά, επιγράφεται "Συγγνώμη" και περιέχεται στη συλλογή "Μαρτυρίες B'" (1964-1965), όπου φιλοξενούνται και άλλα οδυσσειακά ποιήματα.

Τι να σου κάνουν; - άνθρωποι ήταν. Μόλις σώθηκε, στου καραβιού τ' αμπάρι, το κρασί και τ' αλεύρι, υπομόνεψαν κάμποσο, / κάτι ψάρεψαν με τ' αγκίστρια - ψιλοπράματα - πού να χορτάσεις; Τέλος / βάλαν τις πλατυμέτωπες γελάδες του ήλιου στο μαχαίρι· κι ας βέλαζαν / σα βόδια αληθινά τα κρέατα στις σούβλες, κι ας περπάταγαν / τα γδαρμένα τομάρια· ο Ευρύλοχος και οι άλλοι το γλεντήσανε. / Ο πολυμήχανος γλυκοκοιμόταν στο γρασίδι. Δεν τους πρόλαβε. / Οι προειδοποιήσεις δεν χρησίμεψαν σε τίποτε. / Τα πάρα πέρα, τα μετά τη Θρινακία, τα ξέρουμε. Αλλωστε / κι αυτά και κείνα, ήταν της μοίρας - αναπόφευκτα, που λένε. / Πήγανε, μια φορά, χορτάτοι, - ποιος θα τους κατηγορήσει;

Στο ποίημα αυτό ο Ρίτσος, με περιπαικτική τόλμη, αποδραματοποιεί σε όλα τα σημεία της την ανίερη πράξη και τον όλεθρο των συντρόφων του Οδυσσέα, ενώ συγχρόνως τους απαλλάσσει από τη βαριά ενοχή που τους αποδίδει ο ποιητής, ενοχοποιώντας, εξίσου περιπαικτικά, την αναπόφευκτη αρχαία μοίρα.

Στους αντίποδες του Ρίτσου βρέθηκε πολύ νωρίτερα ο Γιώργος Σεφέρης, με το ποίημα "Οι σύντροφοι στον Αδη", από τη συλλογή "Στροφή", όπου οι εταίροι(σύντροφοι), [ομηρικοί και σύγχρονοι] αναγνωρίζουν στον Άδη την ασύγγνωστη (ασυγχώρητη) ελαφρομυαλιά τους.

Αφού μας μέναν παξιμάδια / τι κακοκεφαλιά / να φάμε στην ακρογιαλιά / του Ηλιου τ' αργά γελάδια που το καθένα κι ένα κάστρο / για να το πολεμάς / σαράντα χρόνους και να πας / να γίνεις ήρωας κι άστρο!

Πεινούσαμε στης γης την πλάτη, / σα φάγαμε καλά / πέσαμε εδώ στα χαμηλά / ανίδεοι και χορτάτοι.

Δ. Ν. Μαρωνίτης: Στον αστερισμό του Ρίτσου
Οι εικόνες

Μάθαμε για τους αστερισμούς

Διαρκής είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει τον κόσμο γύρω του και να δώσει απάντηση σε βασικά ερωτήματα, όπως "ποιος κινεί τα γρανάζια του σύμπαντος" και "ποια είναι η θέση του ανθρώπου στο σύμπαν";
Σήμερα, 400 χρόνια μετά την πρώτη παρατήρηση του ουρανού από τον Γαλιλαίο, πόσα γνωρίζουμε για τα μυστικά του σύμπαντος; Ο καθηγητής Χρίστος Γούδης, διευθυντής του Ινστιτούτου Αστρονομίας και Αστροφυσικής του Αστεροσκοπείου Αθηνών υποστηρίζει ότι «μια λέξη - κουβέρτα είναι το σύμπαν με την οποία καλύπτουμε τη βαθύτερη άγνοιά μας...» .
Το ταξίδι μας στο αστροσύμπαν πραγματοποιήθηκε, κατάλαβα ότι σας άρεσε η περιπλάνηση και για να δούμε τι μάθαμε για τους αστερισμούς που αναφέρονται στον Όμηρο. Η ανάρτηση αυτή θα μοιραστεί σε όλους σας σε φωτοτυπημένα αντίγραφα. Τα σχόλιά σας, αφού δεν μπορέσαμε να τα αναρτήσουμε στο εργαστήριο λόγω κακής σύνδεσης με το Ίντερνετ, θα αναρτηθούν από εμένα, όπως ακριβώς μου τα δώσατε.

ΩΡΙΩΝ

Ο Ωρίωνας ή αλλιώς ο Κυνηγός, είναι ο πιο μεγαλοπρεπής απ` όλους τους αστερισμούς. Ο Ωρίωνας προσωποποιείται συνήθως ως κυνηγός, γίγαντας ή πολεμιστής. Σε παλιούς αστροχάρτες εικονίζεται να υψώνει το ρόπαλο και την ασπίδα του ενάντια στη μανιασμένη επίθεση του γειτονικού Ταύρου.
Στην ελληνική μυθολογία ο Ωρίωνας ήταν γιος του Ποσειδώνα. Κατά μία εκδοχή θαμπώθηκε από την ομορφιά των επτά νυμφών που ήταν γνωστές ως Πλειάδες και άρχισε να τις καταδιώκει. Για να σώσει τις νύμφες, η Άρτεμις τις μεταμόρφωσε σε σμήνος αστεριών. Το αστρικό σμήνος των Πλειάδων βρίσκεται στο γειτονικό αστερισμό του Ταύρου και ο Ωρίωνας ακόμα φαίνεται να τις κυνηγάει στη νυχτερινή διαδρομή του στον ουρανό.
Ο Ωρίωνας είναι ένας από τους εύκολα αναγνωρίσιμους αστερισμούς. Πάνω αριστερά στον αστερισμό διακρίνεται ο Betelgeuse ("το χέρι του Ωρίωνα"), που συμβολίζει το δεξιό ώμο του. Κάτω δεξιά στον αστερισμό διακρίνεται ο Rigel, που συμβολίζει το αριστερό πόδι του (είναι ο λαμπρότερος αστέρας στον Ωρίωνα).
Ένα εξέχον χαρακτηριστικό του Ωρίωνα είναι η σειρά από τρεις λαμπρούς αστέρες που μοιάζουν με αστραφτερά πετράδια πάνω στη ζώνη του.

ΜΕΓΑΛΗ ΑΡΚΤΟΣ

Οι δυο αρκούδες, η Μεγάλη και η Μικρή Άρκτος, στέκονται ψηλά στον ουρανό τα ανοιξιάτικα βράδια. Τα επτά λαμπρότερα αστέρια της Μεγάλης Άρκτου αποτελούν έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους σχηματισμούς στον ουρανό.
Η Μεγάλη Άρκτος είναι ο τρίτος μεγαλύτερος αστερισμός στον ουρανό. Καλείται κοινώς Κουτάλα. Τα επτά αστέρια που αποτελούν τη μορφή της κουτάλας είναι μόνο ένα μέρος απ` όλο τον αστερισμό και σχηματίζουν τα καπούλια και την ουρά της αρκούδας.
Στην ελληνική μυθολογία η Μεγάλη Άρκτος αντιπροσωπεύει την πανέμορφη νύμφη Καλλιστώ, την οποία είχε ερωτευτεί ο Δίας. Καρπός της παράνομης σχέσης τους ήταν ο ήρωας Αρκάδας, γενάρχης των Αρκάδων. Η θεά Ήρα για να εκδικηθεί μεταμόρφωσε την Καλλιστώ σε αρκούδα. Η Καλλιστώ, περιπλανιόταν χρόνια στα δάση, ώσπου κάποτε συνάντησε το γιο της ο οποίος ήταν πλέον παλικάρι. Ξεχνώντας ότι ήταν αρκούδα έτρεξε να τον αγκαλιάσει...Φυσικά ο Αρκάδας δεν την αναγνώρισε και σήκωσε το δόρυ για να τη σκοτώσει. Τη μητροκτονία απέτρεψε ο Δίας ο οποίος μεταμόρφωσε και τον Αρκάδα σε Άρκτο (δηλαδή αρκουδάκι). Έτσι μόνο το μικρό γνώρισε τη μητέρα του! Τέλος, για να τους γλυτώσει και τους δύο από την οργή της Ήρας τους μεταμόρφωσε σε αστερισμούς. Η Ήρα όμως δεν το έβαλε κάτω. Διέταξε τον Ωκεανό να μην επιτρέψει ποτέ στους δύο αυτούς αστερισμούς να ξεκουράζονται στα νερά του, δηλαδή να ανατέλλουν και να δύουν.

ΜΙΚΡΗ ΑΡΚΤΟΣ

Η Μικρή Άρκτος, η μικρή αρκούδα, μοιάζει με μικρότερη και αμυδρότερη έκδοση της Μεγάλης Άρκτου. Τα αστέρια της είναι διατεταγμένα σε σχήμα Κουτάλας, που θυμίζει τη Μεγάλη Άρκτο, με τη διαφορά ότι η λαβή έχει αντίστροφη καμπύλωση.
Ο πιο γνωστός αστέρας της Μικρής Άρκτου είναι ο Πολικός, το αστέρι του Βορρά. Ο Πολικός Αστέρας βρίσκεται πολύ κοντά στον Βόρειο Πόλο και δείχνει πάντα τον Βορρά. Μέσα από το τηλεσκόπιο φαίνεται σαν ένα μαργαριτάρι που κρέμεται σε ένα περιδέραιο από αμυδρότερα αστέρια.

ΥΑΔΕΣ - ΠΛΕΙΑΔΕΣ

Οι Υάδες και οι Πλειάδες είναι δύο από τα σημαντικότερα αξιοθέατα του ουρανού. Στη μυθολογία ήταν αδελφές, κόρες του Άτλαντα, αλλά οι Υάδες είχαν μητέρα την Αίθρα ενώ οι Πλειάδες την Πληιόνη. Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία οι Υάδες γαλούχησαν τον Διόνυσο, γιο του Δία, όταν αυτός ήταν βρέφος, και ανταμείφθηκαν με μια θέση στους ουρανούς. Το όνομα Υάδες σημαίνει "βροχερές", και οφείλεται στο ότι το σμήνος είχε συσχετισθεί με την κακοκαιρία.
Οι Υάδες επισκιάζονται από τις γειτονικές Πλειάδες, γνωστές κοινώς και ως επτά αδελφές (Αλκυόνη, Αστερόπη, Κελαινώ, Ηλέκτρα, Μαία, Μερόπη και Ταϋγέτη), το πιο φημισμένο απ` όλα τα αστρικά σμήνη. Οι Πλειάδες αιωρούνται σαν ένα σμάρι από μέλισσες πάνω από την πλάτη του Ταύρου. Διακρίνονται έξι ή επτά αστέρια.
Σύμφωνα με το μύθο, οι Πλειάδες ήταν επτά νύμφες, ακόλουθοι της Αρτέμιδος, της θεάς του κυνηγιού. Ο Ωρίωνας, γοητευμένος από την ομορφιά τους άρχισε να τις καταδιώκει. Για να τις σώσει από τις διαθέσεις του η Άρτεμις τις τοποθέτησε ανάμεσα στ` αστέρια. Έτσι ο Ωρίωνας, μάταια κυνηγάει ακόμα τις Πλειάδες στον ουρανό.

ΒΟΩΤΗΣ

Ψηλά στον εαρινό ουρανό στέκεται ο μεγάλος αστερισμός Βοώτης, ο Βοηλάτης. Βρίσκεται εύκολα, κοντά στην ουρά της Μεγάλης Άρκτου. Σύμφωνα με το μύθο, ο Βοώτης και η Μεγάλη Άρκτος είναι άρρηκτα δεμένοι.
Ο λαμπρότερος αστέρας του αστερισμού είναι ο Αρκτούρος, που σημαίνει "φύλακας της αρκούδας". Ήταν σημαντικός αστέρας για τους αρχαίους Έλληνες, οι οποίοι με βάση την ανατολή και τη δύση του προσδιόριζαν την εποχή. Σήμερα, η επανεμφάνιση του Αρκτούρου νωρίς το βράδυ είναι ένας ευπρόσδεκτος προάγγελος της άνοιξης.
Ο Αρκτούρος είναι ο τέταρτος πιο λαμπρός αστέρας σε ολόκληρο τον ουρανό. Είναι πορτοκαλής, με διάμετρο 27 φορές μεγαλύτερη από του ήλιου και εκπέμπει 100 φορές περισσότερο φως απ` ό,τι ο ήλιος.

Ομηρική ουρανογραφία

Η μαγεία του νυχτερινού ουρανού δεν έπαψε ποτέ να καθηλώνει τους κατοίκους της γης. Για να εξηγήσουν την ύπαρξη αυτών των ουράνιων σωμάτων οι άνθρωποι δημιούργησαν κάθε λογής μύθους-θρύλους και παραδόσεις.
Παγκόσμιο Έτος Αστρονομίας το 2009 (μπορείτε να διαβάσετε σχετικά και να δείτε και βίντεο εδώ) και με την ευκαιρία ας γίνουμε μικροί αστρονόμοι (α΄ και β΄ γυμνασίου) για να εξερευνήσουμε τον αστρονομικό χάρτη του ουρανού των ομηρικών επών.
Στόχος μας είναι να δουλέψετε ομαδικά, να συνεργαστείτε και να εργαστείτε δημιουργικά μέσα στην ομάδα, να γίνετε μικροερευνητές και να αναζητήσετε την αλήθεια του ομηρικού κειμένου, να δείτε πως παρουσιάζεται το σύμπαν από τον Όμηρο μέχρι σήμερα και τη σχέση των ανθρώπων με τα ουράνια σώματα - αστέρες, αστερισμούς.

Η Καλλιστώ, συντρόφισσα της Άρτεμης αποπλανήθηκε από τον Δία. Έξαλλη από οργή η Άρτεμη τη μεταμόρφωσε σε αρκούδα. Ο Ζεύς την έσωσε από τους κυνηγούς και τοποθέτησε την εικόνα της στα ουράνια. Το ειδύλλιο υμνεί το έργο "Ζεύς και Καλλιστώ" του Jean-Honore Fragonard

Τα φύλλα εργασίας στηρίχθηκαν σχεδόν εξολοκλήρου στην καταπληκτική διαδικτυακή πολυμεσική εφαρμογή με τίτλο: Η περιγραφή έργου τέχνης και η λογοτεχνική έκφραση: το παράδειγμα της ασπίδας του Αχιλλέα, που δημιούργησαν οι εκπαιδευτικοί Ακριτίδου Μαρία και Αφεντουλίδου Βασιλική.

Ομηρική Ουρανογραφία

Publish at Scribd or explore others:

Η Οδύσσεια σε 15 δευτερόλεπτα