Η εκδήλωση του Μουσείου Μπενάκη για την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης

Η χθεσινοβραδινή εκδήλωση του Μουσείου Μπενάκη για την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, αφιερωμένη στη μνήμη του ποιητή Γιάννη Ρίτσου, απ` ότι διαβάζουμε, είχε πολλούς θεατές, πολλή συγκίνηση, εικόνα, ήχο, φως, λάμψη, μαγεία...
Μπορεί να μην ήμαστε εκεί, ακουμπήσαμε όμως στην καρδιά τους και πήραμε από τη λάμψη τους.
Μπορούμε να διαβάσουμε πολλά και να δούμε και πολλές φωτογραφίες στα ιστολόγια του 6ου Λυκείου Καλλιθέας, του 10ου Λυκείου Πειραιά και της Εαρινής Συμφωνίας.
Σας συγχαίρουμε όλους θερμά και σας ευχαριστούμε πολύ για την τιμητική πρόσκληση που μας κάνατε.
Και μια φωτογραφία από τη δική μας συμμετοχή, συνοδευόμενη από τα πολύ ευγενικά λόγια του κ. Διονύση Μάνεση, που μας προσκάλεσε σ` αυτή την παράσταση και ανέδειξε το σχολείο μας. Τον ευχαριστούμε πολύ.

Το σχολείο της Χρυσοβίτσας Ιωαννίνων μαζί μας.
Ένα ένα πέφτουν τα γράμματα-σκόνη απ' το "Πρωινό Άστρο" στην οθόνη. Η αίθουσα σκοτεινή. Τα παιδιά επί σκηνής έχουν σταματήσει και παρακολουθούνε να σχηματίζεται ένα όμορφο, παιδικό πρόσωπο. Η Στέφη συνοδεύει διακριτικά με την κιθάρα κι η Σοφία, καθισμένη οκλαδόν, διαβάζει αργά τους στίχους.
(από το ιστολόγιο του 6ου λυκείου Καλλιθέας)

Ε, ναι, κύριε Μάνεση, πρέπει να κανονίσετε τώρα ένα ταξιδάκι χαλάρωσης, ναι, ναι, κατά τα λημέρια μας (που αλλού). Το οφείλετε στους μαθητές σας και στους εαυτούς σας, νομίζουμε. Πως, να μην κάνουμε κι εμείς κάτι για σας;

Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης 2009 (21 Μαρτίου)

"Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης" σήμερα.

Γορτάζεται κάθε χρόνο με τον ερχομό της άνοιξης, την 21η Μαρτίου.

Το 1998, η Εταιρεία Συγγραφέων θέσπισε την Ημέρα Ποίησης, επιλέγοντας για τον εορτασμό της την 21η Μαρτίου, ημέρα της εαρινής ισημερίας-αρχή της άνοιξης. Το 2001 η UNESCO, ύστερα από εισήγηση του προέδρου της Εταιρείας Συγγραφέων πρέσβη Βασίλη Βασιλικού, υιοθέτησε την «Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης» αναθέτοντας στη χώρα μας να οργανώσει τον πρώτο διεθνή εορτασμό. Την εκτέλεση της απόφασης ανέλαβε να υλοποιήσει το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου το οποίο από τότε συμμετέχει κάθε χρόνο στον εορτασμό. (Πηγή: Εθνικό Κέντρο Βιβλίου).

Η Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης φέτος είναι αφιερωμένη στον ποιητή της Ρωμιοσύνης Γιάννη Ρίτσο , τον οποίο τιμά όλη η Ελλάδα με την ανακήρυξη του 2009 ως Έτος Ρίτσου από το Υπουργείο Πολιτισμού, αφού συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννησή του.
Στην ιστοσελίδα του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου διαβάζουμε πληροφορίες για την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης 2009, και βλέπουμε εικαστικές αφίσες (σε σχεδιασμό Σταύρου Κούλα) με στίχους του ποιητή.

"ΡΩΜΙΟΣΥΝΗ", (Αθήνα, 1945-1947)

Η Ρωμιοσύνη, ενα από τα γνωστότερα ποιήματα του Ρίτσου, είναι ένα πολύστιχο ποίημα που αναφέρεται στην εμπειρία της τραγικής περιόδου ανάμεσα στη γερμανική κατοχή και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου.
Ο ποιητής υψώνει ένα θρήνο απ` τα βάθη της Ελλάδας, απ` τις ακρογιαλιές του Ομήρου και τις περήφανες σκιές των Ακριτών και του Διγενή μέχρι τις ακρογιαλιές του Σικελιανού.
Είναι ο βάρδος της Ρωμιοσύνης που, από την αρχή του ποιήματος, παρουσιάζει αυτούς που υμνεί, τόσο τους ζωντανούς όσο και τους νεκρούς, σαν πάνω απ` όλα ανθρώπους, που αγαπάνε το ελληνικό χώμα τόσο έντονα, ώστε παρά την πρόσκαιρη ήττα, είναι απόλυτα σίγουρο ότι δεν θα αντέξουν για πολύ έναν ξένο κατακτητή, είτε πέρα από τα σύνορα της Ελλάδας, είτε μέσα απ` αυτά έρχεται, είτε φυσικά, είτε πνευματικά επιβάλλεται.
Εκείνο που φανερώνεται μέσα από το ποίημα είναι η εικόνα ενός λαού που αρνιέται να προδώσει την ταυτότητά του στη βία, την τυραννία και τις κάθε μορφής επιθέσεις μέσα σ` ένα μεγάλο διάστημα χρόνου, εξαιτίας της αφοσίωσης που τον δένει με το ελληνικό χώμα, τους βράχους, τη θάλασσα, τον ουρανό αλλά και την ελευθερία, που μόνη αυτή εξασφαλίζει αυτή τη στενή σχέση.

για την πολύ όμορφη καρτούλα ευχαριστούμε τη φίλη μας Βασιλική Κολιούση,
μαθήτρια του γυμνασίου Σταυρακίου Ιωαννίνων

Είναι με άλλα λόγια η Ρωμιοσύνη του Ρίτσου η μεγάλη του περηφάνεια και αγάπη για τους σύγχρονούς του που υπόφεραν μαζί του για τη γη τους και την ιστορία τους.
Τραγούδι λέξεων αλλά και μουσικών φθόγγων, ιστορεί το δράμα και την οδυνηρή επανάληψη της ελληνικής μοίρας.

ΚΑΝΑΠΕΔΙΤΙΣ

Προς
Τον τηλεοπτικό σταθμό MAGANEΣ

Αξιότιμε κύριε Διευθυντά,

Θα θέλαμε, με την παρούσα επιστολή, να σας ενημερώσουμε για έναν νέο ιό, ο οποίος φέρει το όνομα "καναπεδίτις" και έπληξε τελευταία τους τηλεθεατές του καναλιού σας. Οι επιστήμονες προσπαθούν να αναπτύξουν τεστ ανίχνευσης του ιού στον εγκέφαλο.
Ο ιός αυτός δρα αποτελεσματικά σε όλες τις ηλικίες και στα δύο φύλα και τα συμπτώματα που παρουσιάζει είναι άκρως επικίνδυνα.
Το κατεξοχήν σύμπτωμα, φέρει το όνομα "ξαπλώρους σε καναπέους". Τα χαρακτηριστικά του είναι η ολημερίς κι ολονυχτίς ξάπλα σε έναν καναπέ μόνο και μόνο για να κοιτάς τη Βασίλω. Ποια είναι η Βασίλω; Μα δεν ξέρετε το ρηθέν "όπου γάμος και χαρά, η Βασίλω (και εν προκειμένω η τηλεόραση) πρώτη"; Σοβαρόν, πολύ σοβαρόν σύμπτωμα αυτό, εκδηλώνεται από την αρχή της αρρώστιας και ακολουθούν και τα υπόλοιπα.
"Ειδησεομανία". Σύμπτωμα ανατριχιαστικόν καθότι εκτός από την ξάπλα σε θέλει κάθε μέρα και σε συγκεκριμένες ώρες να βλέπεις παράθυρα τηλεοπτικά με πολλές και διάφορες φάτσες. Αυτές οι φάτσες, λοιπόν (πολιτικών, δημοσιογράφων, κλπ.), τσακώνονται μεταξύ τους για το ποιος θα πρωτομιλήσει ή για το ποιος έχει δίκιο.
Όλο αυτό το κακό έχει ως αποτέλεσμα τρομερούς πονοκεφάλους στο φιλοθεάμον κοινό σας που δεν αντέχει άλλο τους καβγάδες.
Ο "Σειρετός" όμως, το τρίτο και φαρμακερό σύμπτωμα, είναι εντελώς διαφορετικό. Εδώ γίνεται η μάχη που ονομάζεται τηλεθέαση για τα μάτια της AGB. Αυτό λοιπόν το σύμπτωμα φέρνει μπροστά μας ανεκδιήγητες σεξουαλικές, βίαιες και τρομακτικές εικόνες. Όλη αυτή η κατάσταση του απόλυτου μπάχαλου έχει σαν αποτέλεσμα εμείς τα φιλήσυχα και απονήρευτα χρυσομυγάκια να κινδυνεύουμε από βίαιη μετάλλαξη σε κουτορνιθάκια.
Όμως, υπάρχει αντιβίωση και ονομάζεται "κρισόλη". Αν καταφέρουν και δώσουν αυτό το φάρμακο τότε, όλοι οι τηλεθεατές σας θα αρχίσουν να σκέφτονται και να ενεργούν σύμφωνα με το μυαλό τους και την κρίση τους. Αλλά και εσείς οι δημοσιογράφοι και οι πολιτικοί επίσης, θα θεραπευθείτε γιατί θα μάθετε επιτέλους το νόημα των λέξεων διάλογος και ομαδικότητα. Και οι σεναριογράφοι σας επίσης, θα γράφουν πιο ωφέλιμα και λιγότερο πρόστυχα σενάρια.
Σας ευχαριστούμε εκ των προτέρων για την υπομονή σας και ευελπιστούμε στην ανταπόκριση και βοήθειά σας.

Με τιμή
Β΄Γυμνασίου Χρυσοβίτσας Ιωαννίνων

Υ.Γ.: Η επιστολή έφυγε προς κάθε αποδέκτη... Ποιος θα ευαισθητοποιηθεί όμως για την καταπολέμηση όλων αυτών των ιών με το όνομα "καναπεδίτις" ή ρινοκερίτις, ή δεν έχει σημασία ποιο άλλο. Η ουσία είναι πως όλες αυτές οι ασθένειες είναι "επιδιμικές και μεταδίδονται από τα ...μίντια".

Εκπέμπουμε SOS και φωνάζουμε: "ΌΧΙ, ΔΕΝ ΘΑ ΕΠΙΤΡΕΨΟΥΜΕ
ΝΑ ΑΡΡΩΣΤΗΣΟΥΜΕ ΟΥΤΕ ΣΤΟ ΣΩΜΑ ΟΥΤΕ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ".

Ευχαριστούμε το 6ο Λύκειο Καλλιθέας

Όπως όλοι μας γνωρίζουμε το Σάββατο, 21 Μάρτη 2009, γιορτάζουμε την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης. Το Μουσείο Μπενάκη, στο πλαίσιο του εορτασμού, αποφάσισε να αφιερώσει την εφετινή εκδήλωσή του στον Ποιητή της Ρωμιοσύνης Γιάννη Ρίτσο, τιμώντας έτσι την επέτειο της συμπλήρωσης των 100 χρόνων από τη γέννησή του. Πρωταγωνιστές της εκδήλωσης οι πολύ γνωστοί και καλοί διαδικτυακοί μας φίλοι, το 6ο Λύκειο Καλλιθέας και το 10ο Λύκειο Πειραιά.
Είχαμε την τιμή και τη χαρά να δεχτούμε πρόσκληση από τον κ. Διονύση Μάνεση, εκπαιδευτικό του 6ου Λυκείου Καλλιθέας, να συμμετάσχουμε στην εκδήλωση με ένα οπτικοποιημένο ποίημα. Ξεπεράσαμε το άγχος και την αρχική μας ανησυχία μήπως και δεν ανταποκριθούμε επάξια σε αυτό το ξεχωριστό για εμάς κάλεσμα, ξεπεράσαμε επίσης κάποιες δυσκολίες που προέκυψαν λόγω της απόστασης και της τεχνολογικά διαμεσολαβημένης επικοινωνίας (η τεχνολογία δεν λύνει όλα τα προβλήματα) και φτάσαμε λίγο πριν από την παράσταση με τίτλο:

"Να είσαι ήλιος, να χαρίζεις φως"

Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε θερμά όλους τους συντελεστές της εκδήλωσης που μας έκαναν την εξαιρετική αυτή τιμή και ιδιαίτερα τον κ. Διονύση Μάνεση, που μας αφιέρωσε μάλιστα και ολόκληρη ανάρτηση στο blog του σχολείου του και να του φωνάξουμε:

ναι, ναι, ακουμπάμε την καρδιά μας στην καρδιά σας

Κική Δημουλά, "Ο Πληθυντικός Αριθμός"

«Ο ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ»

Ο έρωτας,
όνομα ουσιαστικόν,
πολύ ουσιαστικόν,
ενικού αριθμού,
γένους ούτε θηλυκού ούτε αρσενικού,
γένους ανυπεράσπιστου.
Πληθυντικός αριθμός
οι ανυπεράσπιστοι έρωτες.

Ο φόβος,
όνομα ουσιαστικόν,
στην αρχή ενικός αριθμός
και μετά πληθυντικός:
οι φόβοι.
Οι φόβοι
για όλα από δω και πέρα.

Η μνήμη,
κύριο όνομα των θλίψεων,
ενικού αριθμού,
μόνον ενικού αριθμού
και άκλιτη.
η μνήμη, η μνήμη, η μνήμη.

Η νύχτα,
όνομα ουσιαστικόν,
γένους θηλυκού,
ενικός αριθμός.
πληθυντικός αριθμός
οι νύχτες.
οι νύχτες από δω και πέρα
(Το λίγο του κόσμου, 1971)

Χάλκινος κοιμώμενος Έρως, Μητροπολιτικό Μουσείο, Νέα Υόρκη

Η ερμηνευτική προσέγγιση του ποιήματος προέρχεται από τη μελέτη του Θανάση Μαρκόπουλου με τίτλο "Σεναριακές προσεγγίσεις λογοτεχνικών κειμένων: Κική Δημουλά, "Ο πληθυντικός αριθμός" και "Γας ομφαλός". Η μελέτη είναι δημοσιευμένη στο ηλεκτρονικό λογοτεχνικό περιοδικό Δι@πολιτισμός.

• Το ποίημα ανήκει στη συλλογή του 1971 Το Λίγο του κόσμου, στην οποία ολοκληρώνεται η διαμόρφωση των ποιητικών τρόπων της Δημουλά. Ο τίτλος του ποιήματος ευρηματικός, προδιαγράφει τον τρόπο ανάπτυξης του κειμένου, επιχειρώντας να ορίσει το γραμματικό όρο. Τέχνασμα έξυπνο η τεχνολόγηση. Χαρακτηριστικά της η επιγραμματικότητα και ο α-ρηματικός λόγος.

• Το ποίημα, μοιρασμένο σε τέσσερις ενότητες, στηρίζεται σε τέσσερις λέξεις-έννοιες: έρωτας, φόβος, μνήμη, νύχτα. Στο προφανές επίπεδο μιλάει για τεχνολόγηση. Σ’ ένα δεύτερο για τη σημασία αυτών των στοιχείων στη ζωή των ανθρώπων.
  

Στροφικό σύνολο 1ο: Ο έρωτας
Πώς ανατρέπεται η τεχνολόγηση του «έρωτα»;

• Λόγια κατάληξη: (όνομα) ουσιαστικόν. Αμφισημία: όχι απλώς γραμματικός όρος αλλά μεγάλης σημασίας για τους ανθρώπους.
  

• Επίρρημα πολύ: επιτείνει την προηγούμενη δεύτερη σημασία του επιθέτου.

• ενικού αριθμού: γραμματικός όρος αλλά και συνδηλωτικός: η ατομική βίωση, η μοναχικότητα, η αυτοτέλεια κάθε οντότητας μέσα στον έρωτα. Βλ. Γιάννη Ρίτσου Σονάτα του σεληνόφωτος (1956), στ. 33-34: Το ξέρω πως καθένας μονάχος πορεύεται στον έρωτα, μονάχος στη δόξα και στο θάνατο.
  

• ούτε θηλυκού ούτε αρσενικού: Αποκλεισμός του γένους που αφορά τους ανθρώπους. Συνεπώς; Ουδέτερου.
  

• ανυπεράσπιστου: Ανατροπή της αναγνωστικής προσδοκίας. Ο ερωτευμένος είναι ευάλωτος/θύμα.
  

• Πληθυντικός αριθμός / οι ανυπεράσπιστοι έρωτες. Γενίκευση του αισθήματος. Οι ευάλωτοι λόγω του έρωτα είναι πολλοί.
  

Στροφικό σύνολο 2ο: Ο φόβος

• ουσιαστικόν: αμφίσημο, όπως στο 2ο στίχο.

• Στην αρχή-και μετά: Στην αρχή ο φόβος είναι ένας, φυσιολογικός. Μετά τη συναισθηματική ματαίωση πολλαπλασιάζεται.
  

• οι φόβοι. / Οι φόβοι / για όλα από δω και πέρα (επαναστροφή): Δίχως τον έρωτα, το κενό διευρύνεται, οι φόβοι/αγωνίες πληθαίνουν: μοναξιά, φθορά, θάνατος, ανασφάλεια/αβεβαιότητα για όλα και για το μέλλον. Βλ. Μανόλης Αναγνωστάκης, «Η αγάπη είναι ο φόβος…» (Εποχές 3, 1951), στ. 1: Η αγάπη είναι ο φόβος που μας ενώνει με τους άλλους.
  

Στροφικό σύνολο 3ο: Η μνήμη

• Άλλη δόμηση της ενότητας.

• Όχι ουσιαστικόν, όπως ως τώρα αλλά και μετά (Η νύχτα).

• κύριο όνομα των θλίψεων: Η μνήμη είναι βασική πηγή ψυχικού πόνου.

• ενικού αριθμού, / μόνον ενικού αριθμού (αναδίπλωση/παλιλλογία): Έμφαση. Ένα προφανώς είναι το θέμα της μνήμης: η απώλεια του αγαπημένου.
  

• και άκλιτη. / Η μνήμη, η μνήμη, η μνήμη: Η τριπλή αναφορά της μνήμης στην ίδια πτώση (ονομαστική) α. αναδεικνύει την καταδυναστευτική επικυριαρχία της και κατά συνέπεια τη βασανιστική απώλεια του αγαπημένου προσώπου, β. μετατρέπει την κλιτή λέξη σε άκλιτη, ανατρέποντας τη γραμματική της φύση.
  

Στροφικό σύνολο 4ο: Η νύχτα

• Η τελευταία ενότητα δομείται σαν τη δεύτερη. Όλα κανονικά εκτός από α. την αναφορά του γένους (θηλυκού) και β. τη φράση για όλα του τελευταίου στίχου. Βλ. πάλι την αμφισημία της λέξης ουσιαστικόν και το πέρασμα στον πληθυντικό: οι νύχτες. / Οι νύχτες από δω και πέρα (επαναστροφή).
  

• Ο πληθυντικός υπαινίσσεται το δύσκολο μέλλον. Όπως οι φόβοι, έτσι και οι νύχτες πληθαίνουν με την απώλεια του έρωτα και καθιστούν βασανιστική τη ζωή αυτού που μένει. Η απώλεια του αγαπημένου πολλαπλασιάζει τις αγωνίες, τους φόβους, τις ανασφάλειες. Τη νύχτα όλα είναι πιο δύσκολα. Οι άνθρωποι είναι ακόμα πιο μόνοι δίχως το θόρυβο και τους περισπασμούς της μέρας. Βλ. Μάρκος Μέσκος: Δύσκολα, δύσκολα ξημερώνει (Ελεγείες, 2005).
  

Συνολική θεώρηση

• Η γραμματική αναγνώριση είναι το σχήμα, το όχημα. Η ανατροπή της υποδηλώνει την ανατροπή στο επίπεδο του βιώματος.
  

• Μια μικρή ερωτική ιστορία: Στην αρχή είναι ο έρωτας. Ο/η αγαπημένος/η φεύγει και το κενό αναπληρώνουν οι φόβοι και η μνήμη, στοιχεία που καθιστούν αφόρητες πια τις νύχτες.
  

• Η α-ρηματική σύνταξη α. επιβάλλεται από την τεχνολόγηση, β. αναδεικνύει τα τέσσερα ονόματα, γ. δίνει την αίσθηση της ακινησίας και δ. αποκρύπτει το ποιητικό εγώ.
  

• Δίχως ποιητικό εγώ, δίχως εσύ, δίχως τόπο και χρόνο. Αυτό που πραγματεύεται το ποίημα συμβαίνει παντού και στον καθένα.

Περισσότερα για την Κική Δημουλά από το περιοδικό Δι@πολιτισμός:

1. Κική Δημουλά Η έγερση των καθημερινών πραγμάτων, του Θανάση Μαρκόπουλου
2. O χρόνος και η απώλεια στην ποίηση της Κικής Δημουλά, της Αγάθης Γεωργιάδου

Ιστολόγια για το μάθημα της λογοτεχνίας θεωρητικής κατεύθυνσης:

1. Λογοτεχνία κατεύθυνσης
2. Έντεκα και
   

Πρωινό Άστρο

η εικόνα είναι μέρος από τις δραστηριότητες

του σχολείου μας για το έτος Ρίτσου

Το "Πρωινό Άστρο" είναι το ποίημα που έγραψε ο Γιάννης Ρίτσος για το κοριτσάκι του, όταν έγινε πατέρας. Είναι το ποίημα της πατρικής στοργής και της λυρικής φαντασίας. Είναι ένα ποίημα "που μόνο ένας παλμογράφος θα μπορούσε να "οπτικοποιήσει" και να καταγράψει τους παλμούς της εκπληκτικής ευαισθησίας του". Ο ίδιος ο Ρίτσος το χαρακτηρίζει "Μικρή εγκυκλοπαίδεια υποκοριστικών" για την κορούλα του.

Κοριτσάκι μου, θέλω να σου φέρω

τα φαναράκια των κρίνων
να σου φέγγουν στον ύπνο σου.

Θέλω να σου φέρω
ένα περιβολάκι
ζωγραφισμένο με λουλουδόσκονη
πάνω στο φτερό μιας πεταλούδας
για να σεργιανάει το γαλανό όνειρό σου.

Θέλω να σου φέρω
ένα σταυρουλάκι αυγινό φως
δυο αχτίνες σταυρωτές απ` τους στίχους μου
να σου ξορκίζουν το κακό
να σου φωτάνε
μη μου σκοντάψεις, κοριτσάκι,
έτσι γυμνόποδο και τρυφερό
στ` αγκάθι κ` ενός ίσκιου.

Κοιμήσου.
Να μεγαλώσεις γρήγορα.
Έχεις να κάνεις πολύ δρόμο, κοριτσάκι,
κ` έχεις δυό πεδιλάκια μόνο από ουρανό.
Κοιμήσου.

Είναι όμως και η ατέλειωτη αγάπη και η θαυμάσια τρυφερότητα που κλείνει μέσα του κάθε άνθρωπος και την αφήνει να ξεχυθεί όταν βρεθεί μπροστά στις ρίζες της ζωής, όταν γίνει πάλι αγνός και απλός και αντικρύσει την ομορφιά της παιδικής ψυχής.

Ώρα καλή κι ώρα χρυσή
ήρθες με την καλήν αυγή
κ` η αυγή με σένα
να σμίξεις ουρανό και γη
κ` η ζωή να γίνει
φως και ψωμί
φως και κρασί
φως και γαλήνη.

Στο ποίημα αυτό ο ποιητής δίνει στίχους που κάνουν παραμύθι τη ζωή και κελάηδημα τη φωνή.

Νάτη η νύχτα που σιμώνει
χρυσοπράσινο παγώνι
γαλανόχρυσο παγώνι,
σέρνει τη μεγάλη ουρά της
πάνου στα καμπαναριά,
τα πουλιά και τα παιδιά
τα σταυρώνει, τα χρυσώνει.

Νάνι - νάνι, κοριτσάκι,
νάνι, κι ο πατέρας σου,
κράχτης του καλού καιρού
σμαραγδένιο βατραχάκι
στη δεξιά γωνιά του φεγγαριού,
στη φωνή του τ` άστρα βάνει.
Νάνι, νάνι.

[...]'Ενα ψαλίδι φεγγαριού
κόβει θαλάσσια κρίνα
κ` ένα αλητάκι σπάρος
φυσώντας - ξεφυσώντας
παίζει τη φυσαρμόνικα
έξω από τη μισόκλειστη
γρίλια μιας αχηβάδας.

Πρωταρχικό και αιώνιο το γεγονός της ανανέωσης της ανθρώπινης δημιουργίας, της παρουσίας μιας νέας ζωής.

ΠΟΥ γύριζες, κοριτσάκι, πριν έρθεις;
Εκεί που σμίγει η αγάπη της μητέρας
και του πατέρα,
εκεί που σμίγει η αγάπη των ανθρώπων
είναι η πατρίδα σου.

Μα που γύριζες, κοριτσάκι, πριν έρθεις;

Πηγή: Περιοδικό Νέα Εστία, τ. 1547, "Αφιέρωμα στον ποιητή Γιάννη Ρίτσο (1909-1990), Χριστούγεννα 1991

Τελειώνοντας την Οδύσσεια

Άρνολντ Μπέκλιν "Οδυσσέας και Καλυψώ"

Εσπευσμένα τελειώνουμε την Οδύσσεια, ανεπαρκέστατος ήταν ο χρόνος που είχαμε στη διάθεσή μας. Τελειώνοντας ας κάνουμε κάποιες επισημάνσεις.

Από την πρώτη κιόλας ραψωδία του έπους μάθαμε ότι η ηθική αρχή που διέπει τη δράση των ηρώων της Οδύσσειας είναι ότι οι άνθρωποι είναι υπεύθυνοι για τις πράξεις τους στο βαθμό που είναι ελεύθεροι να κάνουν αυτό που θέλουν.

Κι όμως δεν μπόρεσε, που τόσο επιθυμούσε,
να σώσει τους συντρόφους.
Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ` τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα,
νήπιοι και μωροί, που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια
του υπέρλαμπρου Ήλιου, κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα.

Οι σύντροφοι του Οδυσσέα χαρακτηρίζονται "νήπιοι και μωροί" γιατί έφαγαν τα βόδια του Ήλιου, παρά τις προειδοποιήσεις του Οδυσσέα. Εξαιτίας αυτής της πράξης, τους αφαιρέθηκε τελεσίδικα ο νόστος. Αντίθετα, ο Οδυσσέας από το προοίμιο κιόλας προβάλλεται ως κατεξοχήν φιλέταιρος (σημαίνει αυτός που αγαπάει, νοιάζεται και υπερασπίζεται τους συντρόφους του) και είναι εντελώς αθώος για τον αφανισμό τους (ραψ. α 9-11).

"Φίλοι, υπάρχει ακόμη στο γοργό καράβι φαγητό, πιοτό
μακριά λοιπόν τα χέρια από τα βόδια,
να μη μας βρει κι άλλο κακό μεγάλο, γιατί τα βόδια αυτά
και τα θρεμμένα πρόβατα ανήκουν στον αμείλικτο θεό, τον Ήλιο,
που βλέπει από ψηλά τα πάντα και τα πάντα ακούει".
ραψ. μ 363-367

Όταν κάποιος συμπεριφέρεται με προσβλητικό τρόπο που υπερβαίνει τη φύση του και τα επιτρεπτά όρια δράσης του, λέμε ότι διαπράττει "ύβριν". Η συμπεριφορά αυτή οφείλεται σε υπερεκτίμηση των δυνάμεών του ή σε υπερβολικό πάθος και εκδηλώνεται με προσβλητικές ή βίαιες πράξεις και αλαζονικά λόγια. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι η "ύβρις" προκαλεί την "νέμεσιν", την οργή των θεών και επιφέρει την "τίσιν", δηλαδή την τιμωρία.

Ἔστι γὰρ ὕβρις τὸ πράττειν καὶ λέγειν ἐφ᾿ οἷς αἰσχύνη ἐστὶν τῷ πάσχοντι, μὴ ἵνα τι γίγνεται αὐτῷ ἄλλο ἢ ὅτι ἐγένετο, ἀλλ᾿ ὅπως ἡσθῇ· οἱ γὰρ ἀντιποιοῦντες οὐχ ὑβρίζουσιν ἀλλὰ τιμωροῦνται. Aἴτιον δὲ τῆς ἡδονῆς τοῖς ὑβρίζουσιν, ὅτι οἴονται κακῶς δρῶντες αὐτοὺς ὑπερέχειν μᾶλλον. Διὸ οἱ νέοι καὶ οἱ πλούσιοι ὑβρισταί· ὑπερέχειν γὰρ οἴονται ὑβρίζοντες. Ὕβρεως δὲ ἀτιμία, ὁ δ᾿ ἀτιμάζων ὀλιγωρεῖ· τὸ γὰρ μηδενὸς ἄξιον οὐδεμίαν ἔχει τιμήν, οὔτε ἀγαθοῦ οὔτε κακοῦ.
(Aριστοτέλης, Pητορική, 1378b, 4-30)

Kαι σε μετάφραση (από το Iγνατιάδης κ.ά. , σσ. 45-6, Δ΄)
"Ύβρις είναι το να κάνει κανείς και να λέει τέτοια πράγματα τα οποία ντροπιάζουν τον υβριζόμενο, όχι για να κερδίσει κάτι ή γιατί συνέβη κάτι προηγουμένως, αλλά μόνον για να ευχαριστηθεί [ο υβριστής]. Γιατί αυτοί που ανταποδίδουν μια πράξη δεν γίνονται υβριστές, αλλά εκδικούνται. Kαι αιτία της ηδονής που αισθάνονται οι υβριστές είναι ότι νομίζουν πως προσβάλλοντας τους άλλους γίνονται ανώτεροι απ’ αυτούς. Γι’ αυτόν τον λόγο οι νέοι και οι πλούσιοι γίνονται υβριστές· γιατί νομίζουν ότι η υβριστική τους συμπεριφορά τούς δίνει μια υπεροχή. Xαρακτηριστικό γνώρισμα της ύβρεως είναι η προσβολή και αυτός που προσβάλλει κάποιον τον περιφρονεί. Γιατί αυτό που δεν έχει καμιά αξία δεν το εκτιμούν καθόλου οι άνθρωποι, ούτε ως καλό ούτε ως κακό".

Ο Οδυσσέας, όμως, πέφτει κι αυτός σε "ύβριν" στη ραψωδία ι. Παρά την αποτρεπτική συμβουλή των συντρόφων του, προκαλεί τον ηττημένο Κύκλωπα καυχώμενος για την επιτυχία του. Και δεν απευθύνεται μόνο εκδικητικά στον Kύκλωπα, αλλά προσβάλλει και τον μεγάλο θεό της θάλασσας περιφρονώντας τη δύναμή του. Ξεπέρασε έτσι τα ανθρώπινα όρια. O Ποσειδώνας υβρίστηκε, την τιμωρία όμως όρισε ο Δίας, ως ανώτερη αρχή που υπερασπίζεται το δίκαιο και τιμωρεί την ανθρώπινη αλαζονεία.

"...όμως δεν δέχτηκε ο θεός
την ιερή μου προσφορά, μόνον μουρμούριζε και συλλογιόταν πως
να χαθούν όλα τα καλοκούβερτα καράβια, να αφανιστούν
οι τιμημένοι σύντροφοί μου".
ραψ. ι 615-618

Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος, έχει γράψει τα "Μικρά Ομηρικά", κάπου δηλαδή εξήντα μικρής έκτασης αρχαιόθεμα ποιήματα, αφορμισμένα από την Ιλιάδα, την Οδύσσεια και τον Επικό Κύκλο.
Ένα από αυτά, επιγράφεται "Συγγνώμη" και περιέχεται στη συλλογή "Μαρτυρίες B'" (1964-1965), όπου φιλοξενούνται και άλλα οδυσσειακά ποιήματα.

Τι να σου κάνουν; - άνθρωποι ήταν. Μόλις σώθηκε, στου καραβιού τ' αμπάρι, το κρασί και τ' αλεύρι, υπομόνεψαν κάμποσο, / κάτι ψάρεψαν με τ' αγκίστρια - ψιλοπράματα - πού να χορτάσεις; Τέλος / βάλαν τις πλατυμέτωπες γελάδες του ήλιου στο μαχαίρι· κι ας βέλαζαν / σα βόδια αληθινά τα κρέατα στις σούβλες, κι ας περπάταγαν / τα γδαρμένα τομάρια· ο Ευρύλοχος και οι άλλοι το γλεντήσανε. / Ο πολυμήχανος γλυκοκοιμόταν στο γρασίδι. Δεν τους πρόλαβε. / Οι προειδοποιήσεις δεν χρησίμεψαν σε τίποτε. / Τα πάρα πέρα, τα μετά τη Θρινακία, τα ξέρουμε. Αλλωστε / κι αυτά και κείνα, ήταν της μοίρας - αναπόφευκτα, που λένε. / Πήγανε, μια φορά, χορτάτοι, - ποιος θα τους κατηγορήσει;

Στο ποίημα αυτό ο Ρίτσος, με περιπαικτική τόλμη, αποδραματοποιεί σε όλα τα σημεία της την ανίερη πράξη και τον όλεθρο των συντρόφων του Οδυσσέα, ενώ συγχρόνως τους απαλλάσσει από τη βαριά ενοχή που τους αποδίδει ο ποιητής, ενοχοποιώντας, εξίσου περιπαικτικά, την αναπόφευκτη αρχαία μοίρα.

Στους αντίποδες του Ρίτσου βρέθηκε πολύ νωρίτερα ο Γιώργος Σεφέρης, με το ποίημα "Οι σύντροφοι στον Αδη", από τη συλλογή "Στροφή", όπου οι εταίροι(σύντροφοι), [ομηρικοί και σύγχρονοι] αναγνωρίζουν στον Άδη την ασύγγνωστη (ασυγχώρητη) ελαφρομυαλιά τους.

Αφού μας μέναν παξιμάδια / τι κακοκεφαλιά / να φάμε στην ακρογιαλιά / του Ηλιου τ' αργά γελάδια που το καθένα κι ένα κάστρο / για να το πολεμάς / σαράντα χρόνους και να πας / να γίνεις ήρωας κι άστρο!

Πεινούσαμε στης γης την πλάτη, / σα φάγαμε καλά / πέσαμε εδώ στα χαμηλά / ανίδεοι και χορτάτοι.

Δ. Ν. Μαρωνίτης: Στον αστερισμό του Ρίτσου
Οι εικόνες